اطلاعات - وجیهه تیموری: این روند در آمار نشر سال ۱۴۰۴ نیز ادامه یافته است؛ طوری که از مجموع ۱۸ هزار و ۲۳۵ عنوان کتاب منتشرشده در حوزه کودک و نوجوان، ۶ هزار و ۴۴۱ عنوان، معادل حدود ۳۵ درصد، ترجمه بودهاند. رونق آثار ترجمه این پرسش را مطرح میکند که آیا کتابهای تألیفی در حوزه کودک و نوجوان از نظر کیفیت از آثار ترجمه عقب ماندهاند یا عوامل دیگری در این استقبال نقش دارند؟
امیلی امرایی، دبیر بخش انتخاب کتاب نشر هوپا و فاطمه مرتضاییفرد، عضو شورای کتاب کودک، در گفتگو با «اطلاعات» از دو زاویه به این موضوع پرداختهاند. امرایی این تصور را که آثار تألیفی کودک و نوجوان ایران از نظر کیفیت ضعیفتر از آثار ترجمه هستند، رد میکند و میگوید ادبیات کودک و نوجوان ایران همچنان آثار ارزشمند و قابل عرضه در سطح جهانی دارد و استقبال بیشتر از ترجمه، بیش از آنکه به کیفیت آثار داخلی مربوط باشد، به سازوکارهای بازار نشر و بازاریابی جهانی بازمیگردد.
او «قصههای مجید» را نمونهای شاخص میداند که علاوه بر نامزدی جایزه جهانی آسترید لیندگرن، توانسته با چند نسل از کودکان و نوجوانان ایرانی ارتباط برقرار کند و در خارج از کشور نیز مورد توجه قرار گیرد. به گفته وی، کتاب «خالی» نوشته اعظم مهدوی با تصویرگری مریم طهماسبی نیز از نمونههای موفق سالهای اخیر است که با ترجمههای حرفهای در آلمان، ایتالیا و اسپانیا منتشر شده و به زودی در ژاپن نیز عرضه خواهد شد.
این اثر با پرداختن به موضوع جهانی فقدان و سوگ، در کنار تصویرگری استاندارد، توانسته با مخاطبان کشورهای مختلف ارتباط برقرار کند؛ نسخه ترکی آن نیز موفق به دریافت جایزه شده و در نمایشگاه کتاب بولونیا توجه آژانسهای ادبی را جلب کردهاست. امرایی مجموعه طنز «شاخنامه» تألیف زهرا شاهی با تصویرگری محسن دمندان را نیز از آثار موفق تألیفی میداند و میگوید این مجموعه با نگاهی طنزآمیز و نوآورانه به داستانهای شاهنامه، با استقبال مخاطبان نوجوان روبهرو شدهاست.
به اعتقاد دبیر بخش انتخاب کتاب نشر هوپا، موفقیت جهانی برخی آثار ترجمه، از جمله رمانهای سریالی «خانه درختی»، «تام گیتس» و «هری پاتر»، فقط بهدلیل کیفیت ادبی آنها نیست، بلکه اقتباس در قالب فیلم، انیمه، انیمیشن و مجموعههای نمایشی و قرار گرفتن در موجهای رسانهای جهانی، نقش مهمی در دیده شدن و فروش این آثار دارد. در کنار این عوامل، خلاقیت نویسنده و پرداختن به دغدغههای مشترک انسانی نیز به موفقیت آنها کمک میکند.
او همچنین به شرایط صنعت نشر ایران اشاره میکند و میگوید: تولید کتاب کودک و نوجوان هزینه بالایی دارد، اما در نبود قانون کپیرایت، انتشار آثار ترجمه برای بسیاری از ناشران گزینهای کمهزینهتر است؛ زیرا متن و تصویرگری کتاب از پیش آماده است و همین موضوع، گرایش بخشی از ناشران به انتشار ترجمه را افزایش دادهاست.
کاهش آثار تألیفی موفق
در مقابل، فاطمه مرتضاییفرد، عضو شورای کتاب کودک، از زاویه دیگری به وضعیت ادبیات کودک و نوجوان نگاه میکند. او که بیش از ۲۰ سال است در گروههای تألیف و ترجمه شورای کتاب کودک فعالیت دارد، میگوید هر چند شورا وضعیت فروش کتابها را رصد نمیکند، اما مشاهدات نمایشگاههای کتاب نشان میدهد کودکان و نوجوانان بیشتر به غرفههای عرضهکننده آثار ترجمه مراجعه میکنند.
از سوی دیگر، در میان کتابهایی که برای بررسی به شورای کتاب کودک میرسد، حجم آثار تألیفی نسبت به گذشته کاهش یافته و امسال حتی در انتخاب آثار چهارستاره نیز کمبود قابل اعتنایی داشتیم. مرتضاییفرد معتقد است ناشران ترجمه معمولاً سراغ آثار موفق و پرفروش جهان میروند؛ آثاری که به موضوعات فراگیر میپردازند و به همین دلیل در ایران نیز با استقبال روبهرو میشوند.
او رمان نوجوان «کاش نامههایم به دستت نرسد» نوشته آن لیانگ را نمونهای از این دست آثار میداند که به دلیل پرداختن به عشق نوجوانی و مسائل دوران دبیرستان، هم در استرالیا و هم در ایران برای نوجوانان قابل همذاتپنداری است. به گفته او، نویسندگان خارجی در پرداختن به چنین موضوعاتی با محدودیتهای کمتری مواجهند، در حالی که نویسندگان ایرانی ناچارند آثار خود را با ملاحظات بیشتری در حوزه نشر و محتوا هماهنگ کنند و همین مسأله گاهی بر روند تولید آثار تأثیر میگذارد.
عضو شورای کتاب کودک یادآور میشود: برخی نویسندگان باسابقه ترجیح میدهند در حوزههایی فعالیت کنند که کمتر در معرض حذف و تغییر قرار گیرد. از سوی دیگر، برخی نویسندگان جوان نیز بیشتر به کسب جایزه میاندیشند تا شناخت نیازها و جهان مخاطب کودک و نوجوان. مرتضاییفرد با اشاره به تجربه نویسندگان و تصویرگران خارجی میگوید: بسیاری از آنان سالها برای تولید یک اثر وقت صرف میکنند و با کودکان و نوجوانان ارتباط نزدیک دارند تا اثری متناسب با جهان آنان خلق کنند.
به گفته او، همین تجربه زیسته و شناخت عمیق از مخاطب، یکی از عوامل موفقیت جهانی بسیاری از آثار است؛ چنانکه گاه درباره نویسندگان جوانی که برای جایزه هانس کریستین اندرسون معرفی میشوند، تأکید میشود که هنوز برای حضور در این رقابت زود است و باید تجربه بیشتری کسب کنند!